Spis treści
Historia żydów lubelskich
XIX w. i dwudziestolecie międzywojenne
Zagłada i okres powojenny
Wszystkie strony

Historia Żydów
w Lublinie



Autor: Adam Kopciowski





1. I Rzeczpospolita

Pierwsze wzmianki dotyczące obecności Żydów w Lublinie sięgają czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego. Według XVI-wiecznych przekazów, nie znajdujących jednak potwierdzenia w źródłach historycznych, władca ten w 1336 r. miał nadać pierwsze przywileje miejscowej społeczności żydowskiej1. Można natomiast domniemywać, że dobrze zorganizowana gmina żydowska funkcjonowała w Lublinie już w latach 70-tych XV w., kiedy to do miasta przybył rabin Jakub z Trydentu posądzony w rodzinnych Niemczech o udział w mordzie rytualnym. Wybór Lublina jako miejsca schronienia świadczy o tym, że miejscowa gmina była już wówczas dobrze znana nie tylko w kraju, ale nawet poza jego granicami. Wiadomo, że lubelski katolicki kler ostro sprzeciwił się obecności w mieście niemieckiego rabina2.

W wieku następnym dynamiczny rozwój osadnictwa żydowskiego w mieście podyktowany był przede wszystkim czynnikami natury gospodarczej. Korzystne położenie geograficzne na szlakach handlowych skłaniało wielu żydowskich kupców do osiedlania się w Lublinie i prowadzenia tu działalności handlowej. Liczebny rozwój społeczności żydowskiej oraz jej gospodarcza aktywność szybko doprowadziły do konfliktu z mieszczaństwem chrześcijańskim, czego skutkiem było zalecenie królewskie z 1518 r. sugerujące staroście lubelskiemu ograniczenie „bardzo szerokiego handlu żydowskiego w mieście”3. W roku 1535 Lublin uzyskał od władcy przywilej De non tolerandis Judaeis, zakazujący Żydom osiedlania się w obrębie murów miejskich4. Ograniczenie to z jednej strony uderzyło w ekonomiczne podstawy lubelskiej społeczności żydowskiej oraz doprowadziło do jej separacji od „miasta chrześcijańskiego” (trwającej aż do 1862 r.), z drugiej zaś przyczyniło się do gwałtownego rozwoju Podzamcza, dzielnicy żydowskiej rozciągającej się wokół lubelskiego zamku.

Momentem przełomowym w dziejach gminy lubelskiej było uzyskanie w 1523 r. z rąk Zygmunta Starego przywileju zrównującego ją w prawach z innymi gminami w Polsce, w myśl postanowień przywilejów generalnych udzielanych Żydom przez kolejnych monarchów, począwszy od tzw. Statutu Kaliskiego z 1264 r. (m.in.: opieka ze strony monarchy, unormowanie działalności zawodowej, ochrona miejsc kultu). W roku 1556 lubelscy Żydzi otrzymali dodatkowo przywilej specjalny, potwierdzający ich wewnętrzną autonomię jurysdykcyjną i administracyjną (samodzielny wybór starszych i urzędników gminy), a także ich podległość władzy wojewody jako instytucji odwoławczej5.

Unormowanie sytuacji prawnej sprzyjało wszechstronnemu rozwojowi lubelskiej gminy. W połowie XVI w. Podzamcze zamieszkiwało 840 Żydów, którzy z czasem otrzymali przywilej De non tolerandis Chrisianis, zakazujący ludności chrześcijańskiej zamieszkiwania oraz nabywania domów i ziemi w obrębie miasta żydowskiego6. Pomimo ograniczeń i ożywionej konkurencji, kwitł żydowski handel oraz rzemiosło, co przyczyniało się do wzrostu zamożności i prestiżu gminy, a także do rozwoju życia kulturalnego. W 1530 r. rabinem lubelskim mianowany został wybitny uczony Szalom Szachna, syn faktora królewskiego Josko Szachnowicza, który rozpoczął tworzenie w mieście słynnego ośrodka studiów talmudycznych. Formalne otwarcie lubelskiej jesziwy nastąpiło już po śmierci Szachny na mocy przywileju królewskiego z 1567 r., zaś jej pierwszym rektorem został Salomon Luria zwany Maharszalem7. Syn jego następcy Mordechaja Jaffe, Kalonymos przyczynił się z kolei do stworzenia w Lublinie znaczącego ośrodka drukarstwa żydowskiego (najważniejszego obok krakowskiego). W otwartej przez niego w 1578 r. oficynie drukarskiej wydawano setki znamienitych i charakteryzujących się wysokim poziomem edytorskim dzieł hebrajskiej literatury religijnej8.

W tym samym okresie okrzepły i rozwinęły się struktury lubelskiego kahału. Pierwszą murowaną bożnicę, zwaną synagogą Maharszala, zaczęto budować w 1567 r. u stóp północnego stoku wzgórza zamkowego przy ul. Jatecznej. Z biegiem czasu w jej bezpośrednim sąsiedztwie wyrósł cały kompleks synagogalny, mieszczący biura kahału, jesziwę, dom studiów (bet hamidrasz), mykwę oraz koszerne jatki. Prawdopodobnie od końca XV w., na wzgórzu zwanym Grodzisko, funkcjonował żydowski cmentarz (według informacji z lat 80-tych XIX w. na jednym z nagrobków udało się odczytać datę 1489/90, zaś sam kirkut jest po raz pierwszy wzmiankowany w dokumencie z roku 1555)9. Potwierdzeniem gospodarczego, kulturalnego i administracyjnego znaczenia miasta było ustanowienie w nim w 1580 r. przez króla Stefana Batorego tzw. Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot), centralnego organu samorządu żydowskiego w Rzeczpospolitej.

Okres gwałtownego rozwoju lubelskiej gminy (liczącej w 1602 r. około 1200 osób) zakończył się w połowie wieku XVII. W 1655 r. Lublin najechały wojska moskiewsko-kozackie, które doszczętnie spustoszyły miasto żydowskie. Zniszczeniu uległ kompleks synagogalny przy ul. Jatecznej wraz z bożnicą Maharszala, domem studiów, mykwą oraz szkołą talmudyczną. W gruzach legła większość domów mieszkalnych, a wojska najezdcze wymordowały ponad 2000 Żydów10. Dzieła zniszczenia dopełnił o rok późniejszy najazd wojsk szwedzkich.

Działania wojenne spowodowały upadek życia gospodarczego i kulturalnego oraz przyczyniły się do znacznego spadku liczebności społeczności żydowskiej. W mieście zaprzestano zwoływać posiedzenia Sejmu Czterech Ziem, wielkie lubelskie jarmarki przeniesiono do Łęcznej, zaś nieliczni pozostali przy życiu mieszkańcy Podzamcza przenieśli się na pewien czas do dzielnicy chrześcijańskiej. Odbudowie gminy nie sprzyjał okres triumfującej, niechętnej innowiercom kontrreformacji oraz ponawiające się nieustannie restrykcje gospodarcze ze strony władz, mające swoje źródło we wzmagającej się konkurencji pomiędzy Żydami a chrześcijańskim mieszczaństwem. Wysiłki tego ostatniego, mające głównie na celu usunięcie Żydów poza obręb murów miejskich, skutkowały wypędzeniem w 1761 r. ludności żydowskiej z miasta i ponowne zasiedlenie przez nią Podzamcza. Cztery lata później społeczność ta liczyła prawie 2500 osób, zamieszkujących obok tradycyjnego kwartału żydowskiego również położoną w jego pobliżu Kalinowszczyznę oraz przedmieścia – Piaski i Wieniawę11.

W drugiej połowie XVIII w. do Lublina dotarły pierwsze wieści o chasydyzmie, powstałym na Ukrainie żydowskim ruchu mistycznym. Jego lubelskim inicjatorem stał się uczeń słynnego Elimelecha z Leżajska, Jakub Icchok Horowic, zwany Widzącym z Lublina, który w tym okresie osiedlił się w podlubelskiej Wieniawie, tworząc tu swój dwór. Niedługo potem cadyk przeniósł się do samego centrum dzielnicy żydowskiej w Lublinie, gdzie w kamienicy przy ul. Szerokiej 28 powstał w 1794 r. pierwszy w mieście chasydzki dom modlitwy. Bardzo szybko wokół lubelskiej siedziby Widzącego zgromadził się krąg jego zwolenników, a sława charyzmatycznego cadyka promieniowała na cały kraj. Wśród jego uczniów znaleźli się m.in. założyciele nowych dynastii chasydzkich w Górze Kalwarii (Alterowie), Bełzie (Rokeachowie), Kazimierzu Dolnym (Taubowie), Izbicy i Radzyniu (Leinerowie) oraz słynny cadyk kocki Menachem Mendel Morgensztern. Po śmierci Horowica w 1815 r. większość lubelskich chasydów podporządkowała się jego uczniom, gdyż sam Widzący nie założył własnej dynastii. Kolejny znamienity cadyk pojawił się w Lublinie w 1857 r. Był to Jehuda Lejb Eiger, który osiedlił się w domu przy ul. Szerokiej 40, tworząc tu własny dwór i dając początek lubelskiej dynastii Eigerów, przewodzącej miejscowym chasydom aż do wybuchu II wojny światowej12.


Przypisy:
  1. B. Mikulec, Aktywność gospodarcza ludności żydowskiej Lublina w latach 1815-1864, [w:] Żydzi w Lublinie (Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina), t. I, red. T. Radzik, Lublin 1995, s. 69.
  2. K. Zieliński, Żydzi Lubelszczyzny 1914-1918, Lublin 1999, s. 15.
  3. K. Zieliński, W cieniu synagogi. Obraz życia kulturalnego społeczności żydowskiej Lublina w latach okupacji austro-węgierskiej, Lublin 1998, s. 46, 100-105, 133-134, 144-145, 171.
  4. T. Radzik, Społeczność żydowska Lublina w międzywojennym dwudziestoleciu. Obraz statystyczny [w:] Żydzi w Lublinie, t. I, s. 145.
  5. R. Kuwałek, W. Wysok, dz. cyt., s. 64-72.
  6. Tamże, s. 16
  7. A. Winiarz, Lubelski ośrodek studiów talmudycznych w XVI wieku [w:] Żydzi w Lublinie, s. 35-39.
  8. J. Zętar, Drukarnie hebrajskie w Lublinie, „Scriptores” 2003, nr 27, s. 57.
  9. A. Trzciński, Wartości historyczne, religijne i artystyczne starego cmentarza żydowskiego w Lublinie, [w:] Żydzi lubelscy (Materiały z sesji poświęconej Żydom lubelskim. Lublin 14-16 grudnia 1994 r.), red. W. Hawryluk i G. Linkowski, Lublin 1996, s. 89-90.
  10. M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 58.
  11. J. Muszyńska, Żydzi w Lublinie w 1774 roku [w:] Żydzi w Lublinie, t. II, s. 118.
  12. R. Kuwałek, W. Wysok, dz. cyt., s. 42-46.


 
Odwiedzin strony: 298963
On-line: 16